به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی شبکه خبری تحلیلی «تیتر۱»، «عروسک بندباز» برغان که ریشه در خاطرات سه نسل نجاری در این روستای تاریخی دارد و روزگاری ابزاری برای آموختنِ فنونِ سختِ گردوچینی به کودکان بود، سرانجام با شماره ثبت ۳۳۲۸ در فهرست میراث ملی ناملموس کشور جای گرفت؛ میراثی که حالا با روایتِ بومیان و مهرِ تأیید میراث فرهنگی، ابعاد تازهای از اصالت خود را آشکار کرده است.
در میان کوچه باغهای تاریخی برغان، آیینها و مهارتهایی تنیده شده که هر کدام روایتی عمیق از سبک زندگی و هوشمندی پیشینیانِ این دیار دارند.
«عروسک بندباز» یکی از همین آثار اصیل است که نه به عنوان یک اسباببازی معمولی، بلکه به عنوان یک ابزار آموزشی و بازنمودی از هویتِ قومی شناخته میشود.
فلسفه بندباز؛ از درختان بلند گردو تا مهارتهای زیستی
حمید قزلباش، از اهالی هنرمند برغان که هنر ساخت این عروسک را از پدرِ نجارش به ارث برده و اکنون آن را زنده نگه داشته است، در گفتگو با خبرنگار تیتر۱ درباره ریشههای این اثر میگوید: این عروسک، میراثی با قدمتی بیش از ۱۰۰ سال است. پدرم که ۴۰ سال پیش به رحمت خدا رفت، و پیش از او نیز پدربزرگم، همگی با چوبهای دورریز نجاری این عروسک را میساختند. پدرم خدابیامرز هنگامی که این را برای من درست میکرد، میگفت این نمادی از فرز بودن و ورزشکار بودن است.
قزلباش با اشاره به شرایط خاص جغرافیایی برغان میافزاید: در برغان درختان گردو و توت بسیار بلندی وجود دارد. از قدیم افرادی که برای گردوچینی به بالای این درختان میرفتند، باید از مهارت، چابکی و تعادل خاصی برخوردار میبودند. بر همین اساس، این عروسکِ چوبی را درست میکردند و دست بچه میدادند تا با بازی کردن با آن، فرز بودن و حفظ تعادل را تمرین کند؛ این کار صرفاً یک سرگرمی نبود، بلکه یک تربیتِ مهارتی برای کودکان بود.
وی همچنین با یادآوری خاطراتی از دیگر عروسکهای بومی برغان میگوید: علاوه بر بندباز، عروسک دیگری هم در خاطراتمان داشتیم که به آن “عروسک وزنهبردار” میگفتند؛ عروسکی تعادلی روی چوب که نماد قدرت و یک انسان ورزشکار بود، هرچند امروز اثری از آن باقی نمانده است. اما خداروشکر عروسک بندباز با کمک میراث فرهنگی ماندگار شد و توانستیم ساخت آن را احیا کنیم؛ عروسکی که ساخت آن را خودم بلدم و نسل جدید نیز با دیدن آن ذوق و اشتیاق زیادی نشان میدهند.
عروسک بندباز؛ تجلیِ آرزوها و توانمندیهای بشری
در کنار روایتِ زنده و میدانیِ اهالی، ابعاد کارشناسی و مستندات این اثر نیز نشاندهنده عمقِ فرهنگی آن است. عروسک بندباز برغان اگرچه برخلاف برخی عروسکهای آیینی برای بارانخواهی ساخته نمیشده، اما به گفته کارشناسان حاملِ لایههای عمیقتری از فرهنگ مادی و معنوی منطقه است.
هدی حکمتی، کارشناس ثبت آثار ناملموس ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان البرز، در گفتگو با خبرنگار تیتر۱ درباره ارزشهای این اثر ثبتشده تصریح میکند: عروسکهای دستساز سنتی، بازنمودی از هویتهای فرهنگی جوامع محلی هستند. عروسک بندبازِ برغان تجلی تمامی آرزوها و آمال بشریت است؛ جایی که انسان تلاش میکند با غلبه بر محدودیتهای طبیعت، توانمندیهای خود را در قالب یک بازیچه متبلور سازد.
حکمتی با تأکید بر اینکه حرکات آکروباتیک این عروسک نشانگرِ یک «انسان قدرتمند با تواناییهای خاص» است، میافزاید: این عروسک هرچند در دست کودکان روستا بازیچهای بیش نبود، اما فلسفه وجودی آن آموزشِ چابکی برای مواجهه با سختیهای محیطی بود.
به همین دلیل، ادارهکل میراث فرهنگی استان البرز پس از بررسیهای کارشناسی، مهارت ساخت این اثر ارزشمند را در سال ۱۴۰۴ با شماره ثبت ۳۳۲۸ در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس به ثبت رساند تا این پیوندِ اصیلِ میان نجاریِ سنتی و مهارتهای زیستی برغان جاودانه بماند.
این گزارش گواهی است بر اینکه پویاییِ فرهنگِ بومی البرز، با تلفیقِ روایتِ گرمِ اهالی محلی همچون حمید قزلباش و مستندسازی دقیقِ کارشناسانی چون هدی حکمتی، میتواند میراث گذشتگان را برای نسلهای آینده زنده و روشن نگه دارد.
گلاویژ اصحابی _ تیتر۱
انتهای خبر/
