تخلیه آبخوان‌ها و جولان فرونشست زیر پای البرز
در حالی که نوسانات جوی و امید به فاز مثبت ال‌نینو، نوید پاییز و زمستانی پربارش را به البرز داده است، اما بررسی مستندات علمی و آمارهای تکان‌دهنده فرونشست زمین نشان می‌دهد که زخم کهنه آبخوان‌ها با باران التیام نمی‌یابد.
در حالی که افزایش مقطعی بارش‌ها این تصور را در افکار عمومی پدید آورده که البرز از چنبره خشکسالی گریخته است، بررسی‌ها نشان می‌دهد پدیده هولناک فرونشست با پیشروی تا عمق مناطق شهری کرج، مهرشهر و کمالشهر، ۷۰۰ کیلومترمربع از مساحت استان را تحت‌الشعاع قرار داده است.
به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی شبکه خبری تحلیلی «تیتر۱»، پایش‌های هواشناسی دیگر یک گزاره ساده پیش‌بینی جوی برای برنامه‌ریزی سفرهای پایان هفته نیست؛ در استانی چون البرز که بارگذاری جمعیتی، تغییر کاربری اراضی و نفوذناپذیری خاک در آن به اوج رسیده، چند میلی‌متر باران ناگهانی می‌تواند خط تمایز میان یک روز عادی شهری با یک فاجعه و بحران باشد.
با آغاز سال زراعی و شکل‌گیری پدیده‌های بزرگ‌مقیاس جوی، دغدغه‌های اقلیمی استان وارد فاز حساسی شده است. در همین راستا، کامران حقی‌آبی، مدیرکل هواشناسی استان البرز، در گفتگو با خبرنگار «تیتر۱» به تشریح علمی وضعیت بارش‌ها و خطاهای محاسباتی در ارزیابی اقلیمی استان پرداخت.
کالبدشکافی آماری بارش‌های البرز؛ جبران نشدن خشکسالی سنواتی
مدیرکل هواشناسی البرز با بیان اینکه میانگین بارش پهنه‌ای استان در بلندمدت ۳۷۴ میلی‌متر است، گفت: سال زراعی گذشته رقمی معادل ۳۳۹ میلی‌متر بارندگی در البرز به ثبت رسید؛ هرچند عموم شهروندان و کشاورزان گمان می‌کنند سال پربارشی سپری شده، اما ارقام رسمی کاهش ۹ درصدی بارش‌ها نسبت به بلندمدت را اثبات می‌کند.
حقی‌آبی تصریح کرد: علت شکل‌گیری این خطای عمومی آن است که در سال قبل‌تر، میزان بارش‌ها فقط ۲۴۹ میلی‌متر بود؛ بنابراین افزایش ۳۶ درصدی بارش نسبت به آن سال بسیار خشک، این پندار اشتباه را تقویت کرد که خشکسالی‌ها جبران شده است؛ در حالی که چنین نیست. استان البرز سال‌هاست گرفتار خشکسالی پیوسته، پراکنش نامتوازن بارندگی و هم‌زمان برداشت‌های بی‌رویه و غیرعلمی از سفره‌های آب زیرزمینی است؛ شرایطی که ذخیره سد کرج را به‌شدت تحت فشار قرار داده، آبخوان‌ها را مکیده و فرونشست زمین را به عنوان تهدیدی علیه زیرساخت‌ها و شهرنشینی تحمیل کرده است.
فاز مثبت ال‌نینو؛ امید به بارندگی اما بدون تضمین قطعی
مدیرکل هواشناسی البرز در ادامه گفتگو با «تیتر۱» با اشاره به فاز مثبت پدیده ال‌نینو (انسو) و همسویی آن با دیگر دورپیوندها نظیر دوقطبی اقیانوس هند (IOD) افزود: مدل‌ها احتمال سالی پربارش با ارقامی فراتر از ۳۷۴ میلی‌متر را نشان می‌دهند؛ اما تاریخچه ۷۵ ساله هواشناسی گواه آن است که در ۵ سال از دوران فعالیت ال‌نینو، نه‌تنها ترسالی محقق نشده، بلکه کم‌بارشی رخ داده است؛ از این رو تکیه صِرف بر این چشم‌اندازها نباید ما را از مدیریت واقع‌بینانه منابع آب غافل کند.
گسترش فرونشست در ۷۰۰ کیلومترمربع از اراضی البرز
اما واقعیت زیر پوست البرز بسیار خشن‌تر از آمارهای جوی است. بر اساس مستندات اداره کل ژئودزی و سازمان نقشه‌برداری کشور، افزون بر ۷۰۰ کیلومترمربع از اراضی استان البرز به صورت مستقیم تحت تأثیر پدیده فرونشست قرار دارند. اوج این بحران با نرخ ۲۹ سانتی‌متر در زمین‌های زراعی جنوب اتوبان کرج – قزوین (محدوده روستای حاوج‌آباد) ثبت شده که نشان‌دهنده افت کامل توان آبخوان‌ها در این پهنه است.
نفوذ بحران به دل بافت شهری؛ از مهرشهر و کمالشهر تا ساوجبلاغ
برخلاف این تصور عمومی که فرونشست پدیده‌ای منحصر به اراضی بیابانی و کشاورزی است، داده‌های میدانی و ژئودتیک نشان می‌دهد زلزله خاموش در عمق سازه‌های شهری البرز رخنه کرده است:
حسین‌آباد مهرشهر: ثبت نرخ فرونشست تا **۱۸ سانتی‌متر در سال
بلوار ارم مهرشهر: تجربه سالانه ۱۰ سانتی‌متر نشست زمین
کمالشهر: ثبت فرونشست ۹ سانتی‌متری در مجاورت تراکم جمعیتی و کارگاهی
ماهدشت و نظرآباد: به ترتیب با نرخ‌های ۵ و ۴ سانتی‌متر در سال
ساوجبلاغ و هشتگرد: با آمارهای تکان‌دهنده ۲۲ و ۱۷ سانتی‌متر بر اساس مطالعات زمین‌شناسی
همچنین گزارش‌های اخیر شرکت آب منطقه‌ای البرز بیانگر آن است که در بخش‌هایی از غرب استان، فرونشست سالانه به رقم هولناک ۲۸ سانتی‌متر رسیده است؛ عددی که وقتی در کنار استاندارد قابل قبول جهانی (تنها ۴ میلی‌متر در سال) قرار می‌گیرد، نشان می‌دهد وضعیت در برخی نقاط البرز ۹۰ برابر استاندارد جهانی و بحرانی‌تر از شرایط طبیعی است.
زیرساخت‌های کریدوری در تیررس فاجعه؛ ضرورت تغییر الگوی دفع روان‌آب‌ها
گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نیز حاکی از قرارگیری البرز در میان استان‌های با ریسک بسیار بالا و در معرض خطر قرار گرفتن بیش از ۳۵ درصد جمعیت کشور در پهنه‌های فرونشستی است. با توجه به جنس خاک استان که عموماً «ریزدانه» بوده و ظرفیت نگهداری آب در آن نابود شده است، هرگونه نشست نامتقارن، شریان‌های حیاتی شامل آزادراه‌ها، خطوط ریلی تهران-شمال و تهران-غرب، لوله‌های انتقال گاز و نفت و فونداسیون مجتمع‌های مسکونی را تهدید می‌کند.
در همین باره کارشناسان و مدیریت شهری تأکید دارند که سیاست‌های عمرانی استان باید از تمرکز صِرف بر دفع سریع و کانالیزه کردن آب‌های سطحی به بیرون شهرها فاصله بگیرد و به سمت طرح‌های نفوذ آبخوان‌ها از طریق احداث سامانه‌های چاه‌های جذبی مهندسی‌شده حرکت کند؛ چراکه حتی فصول پربارش پیش‌رو نیز بدون تغذیه سفره‌های زیرزمینی، توان متوقف ساختن دهان باز کرده زمین در البرز را نخواهند داشت.
تخلیه آبخوان‌ها و جولان فرونشست زیر پای البرز
در حالی که نوسانات جوی و امید به فاز مثبت ال‌نینو، نوید پاییز و زمستانی پربارش را به البرز داده است، اما بررسی مستندات علمی و آمارهای تکان‌دهنده فرونشست زمین نشان می‌دهد که زخم کهنه آبخوان‌ها با باران التیام نمی‌یابد.
